Mwongozo wa Kilimo cha Pamba Tanzania

Kilimo cha pamba ni moja ya sekta muhimu za kilimo nchini Tanzania, ikichangia pakubwa katika uchumi wa taifa na maisha ya wakulima takriban 600,000 (Tanzania Cotton Board). Zao hili ni chanzo cha mapato kupitia mauzo ya nyuzi za pamba, ambazo hutumika kutengeneza nguo, na mbegu zake hutumika kutengeneza mafuta ya kupikia na chakula cha mifugo. Pamba inajulikana kama “dhahabu nyeupe” kwa sababu ya thamani yake ya kiuchumi. Katika mwongozo huu, tutachunguza hatua za kilimo cha pamba, mahitaji ya zao hili, changamoto, na fursa zinazopatikana kwa wakulima wa Tanzania.

Hali ya Kilimo cha Pamba Tanzania

Uzalishaji wa Pamba

Kulingana na ripoti ya hivi karibuni, uzalishaji wa pamba nchini umeongezeka hadi tani 282,510 katika msimu wa 2023/2024, ikilinganishwa na tani 174,486 mwaka wa 2022/2023 na tani 144,792 mwaka wa 2021/2022 (TanzaniaInvest). Tija ya pamba imepanda kutoka tani 0.6 kwa hekta hadi tani 1.34 kwa hekta, ambayo ni 45% ya uwezo wa tani 3 kwa hekta. Hii inaonyesha maendeleo, lakini bado kuna nafasi ya kuboresha tija kupitia mbinu bora za kilimo.

Mikoa ya Kilimo cha Pamba

Pamba hulimwa zaidi katika mikoa 17 nchini, hasa katika kanda ya magharibi (kama Simiyu, Shinyanga, Mwanza, Tabora, Mara, Kagera, Kigoma, na Singida) na kanda ya mashariki (kama Morogoro, Pwani, na Kilimanjaro) (Tanzania Cotton Board). Mikoa mipya kama Dodoma na Katavi pia imeanza kulima pamba, na takriban wakulima wapya 30,000 wamejiunga katika msimu wa 2018/2019.

Umuhimu wa Kiuchumi

Pamba ni moja ya mazao ya kuuza nje yanayochangia mapato ya fedha za kigeni, huku Tanzania ikisafirisha nyuzi za pamba hadi nchi kama Pakistan, Bangladesh, India, Vietnam, na Thailand. Katika msimu wa 2018/2019, Tanzania ilisafirisha bales 499,248 za nyuzi za pamba zenye thamani ya dola za Marekani milioni 159.1, na mwaka wa 2022/2023, ilisafirisha bales 283,694 zenye thamani ya dola milioni 172.8 (TanzaniaInvest). Sekta hii inasaidia maisha ya takriban watu milioni 15 nchini.

Mahitaji ya Kilimo cha Pamba

Hali ya Hewa

Pamba hustawi vizuri katika maeneo yenye joto la wastani kati ya nyuzi joto 20°C hadi 30°C. Inahitaji mvua ya wastani kati ya milimita 500 hadi 1200 kwa mwaka, hasa milimita 25 kwa miezi miwili ya kwanza, milimita 75 katika mwezi wa nne, na mvua ndogo baadaye ili kuruhusu pamba kukomaa (Tanzania na Kilimo). Maeneo yanayotegemea mvua pekee yanakabiliwa na changamoto, lakini umwagiliaji unaweza kuongeza tija kwa 50% (Digest TZ).

Udongo

Udongo unaofaa kwa kilimo cha pamba ni ule usiotuamisha maji, wenye pH kati ya 5.5 na 8.0. Udongo wa mfinyanzi tifutifu au kichanga hufaa zaidi, lakini udongo wenye pH chini ya 5.0 haustahimili pamba vizuri. Ni muhimu kufanya uchunguzi wa udongo ili kubaini viwango vya virutubisho na kurekebisha ikiwa ni lazima.

Aina za Mbegu

Aina za mbegu zinazofaa hutofautiana kulingana na mkoa:

• Mikoa ya Magharibi: Aina za UK au UKA (k.m. UK 173, UK 08, UK 171, UK 91) zinazotoka TARI Ukiriguru, ambazo zinaweza kutoa mavuno ya tani 2.5 hadi 3.0 kwa hekta na zinastahimili magonjwa kama mnyauko wa fusarium (Ministry of Agriculture).

• Mikoa ya Mashariki: Aina za IL (k.m. IL 85) zinazotoka Ilonga zinafaa zaidi.

Hatua za Kilimo cha Pamba

1. Maandalizi ya Shamba

• Kusafisha Shamba: Ondoa na uchome mabaki ya pamba ya msimu uliopita ili kupunguza wadudu na magonjwa. Kwa ardhi mpya, fyeka vichaka na visiki (JamiiForums).

• Mbolea ya Samadi: Tumia mbolea ya samadi mwezi mmoja kabla ya kupanda ili kuongeza rutuba ya udongo.

2. Uchaguzi wa Mbegu

• Chukua mbegu zilizoidhinishwa na Bodi ya Pamba Tanzania (Tanzania Cotton Board). Epuka mbegu kutoka kwa wauzaji wasioidhinishwa kwani zinaweza kuwa za ubora wa chini.

3. Kulima Shamba

• Lima shamba kwa kina mara 2-3 ili kuhakikisha udongo unapitisha hewa vizuri.

• Sawazisha shamba ukitumia trekta au jembe la ng’ombe, ukiepuka kokoto za udongo.

• Katika udongo wa mchanga, epuka kulima kupita kiasi ili kuzuia mmomonyoko; tumia kulima kwa kontua katika maeneo ya milima (JamiiForums).

4. Kupanda

• Wakati: Panda kati ya Novemba 15 na Desemba 15 katika mikoa ya Simiyu, Shinyanga, Mwanza, Tabora, Mara, Kagera, Kigoma, na Singida.

• Nafasi: Tumia nafasi ya cm 60 kati ya mistari na cm 30 kati ya mashimo (mikoa ya magharibi) au cm 90 x 30 (mikoa ya pwani). Panda mbegu 3-5 kwa shimo (3 ikiwa zimechambuliwa, 5 ikiwa hazijachambuliwa) (Tanzania na Kilimo).

5. Kukamua

• Kamua mimea inapofikia urefu wa cm 10-15, ukiacha mimea 2 yenye afya kwa shimo (mikoa ya magharibi) au 1 kwa shimo (mikoa ya pwani). Fanya hili mapema baada ya kupalilia kwa mara ya kwanza.

6. Kupalilia

• Palilia ndani ya mwezi mmoja baada ya kuota ili kuzuia ushindani wa magugu. Tumia dawa za magugu kama diuron kwa mashamba makubwa, ukifuate maelekezo ya mtengenezaji (Tanzania na Kilimo).

7. Kutia Mbolea

• Tumia mbolea ya single super phosphate (125 kg kwa hekta) wakati wa kupanda.

• Baada ya wiki 6, tumia mbolea ya SA au CAN (125 kg kwa hekta) baada ya kupalilia na kukamua (Tanzania na Kilimo).

8. Kudhibiti Wadudu na Magonjwa

• Wadudu: Pamba huathiriwa na wadudu kama vitumbua vya Marekani, vitumbua wekundu, vitumbua vya waridi, nematodes, mchwa, na vidudu vya mafuta. Tumia dawa kama carybryl au endosulfuan, ukinyunyizia kila wiki mbili mara sita kuanzia wiki ya 6.

• Magonjwa: Magonjwa ya kawaida ni pamoja na bacterial blight, fusarium wilt, na verticillium wilt. Tumia dawa za fangasi na mbegu zinazostahimili magonjwa (Tanzania na Kilimo).

• Ushauri: Wasiliana na maafisa ugani kwa ushauri wa dawa salama, na zingatia mbinu za kibayolojia kwa pamba ya kikaboni.

9. Kuvuna

• Vuna pamba iliyokomaa na iliyopasuka mapema ili kuepuka uharibifu kutokana na mvua, uchafu, au wanyama. Hakikisha pamba iko kavu kabla ya kuhifadhi.

10. Uuzaji

• Uza pamba kupitia vyama vya msingi (AMCOS) vilivyoidhinishwa ili kupata bei nzuri na uzani sahihi. Epuka wafanyabiashara wasioidhinishwa ambao wanaweza kutoa bei za chini (JamiiForums).

Changamoto na Fursa

Changamoto

• Bei za Soko: Bei za pamba zinategemea soko la kimataifa, ambalo mara nyingi halitabiriki, na hivyo linaathiri mapato ya wakulima (BBC Swahili).

• Gharama za Uzalishaji: Gharama za pembejeo kama mbegu, mbolea, na dawa za wadudu ni za juu, hasa kwa wakulima wadogo.

• Wadudu na Magonjwa: Wadudu na magonjwa yanaweza kupunguza mavuno ikiwa hayadhibitiwi vizuri.

Fursa

• Mbegu Bora: Taasisi ya Utafiti wa Kilimo Tanzania (TARI) imegundua aina 10 za mbegu bora ambazo zinaweza kuongeza mavuno hadi tani 3 kwa hekta (Ministry of Agriculture).

• Umwagiliaji: Matumizi ya umwagiliaji yanaweza kuongeza tija kwa 50%, hasa katika maeneo yanayotegemea mvua (Digest TZ).

• Ushirikiano wa Kimataifa: Ushirikiano na taasisi kama International Cotton Advisory Committee (ICAC) unaleta mafunzo kwa wakulima zaidi ya 50,000 kufikia 2024.

Kilimo cha pamba kinaweza kuwa chanzo thabiti cha mapato kwa wakulima wa Tanzania ikiwa mbinu bora za kilimo zitafuatwa. Kupitia maandalizi sahihi ya shamba, uchaguzi wa mbegu bora, na udhibiti wa wadudu na magonjwa, wakulima wanaweza kuongeza tija na kuboresha maisha yao. Ni muhimu kushirikiana na maafisa ugani na Bodi ya Pamba Tanzania kwa ushauri wa kitaalamu

Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQs)

1. Ni mikoa gani inafaa kwa kilimo cha pamba Tanzania?
   Mikoa bora ni pamoja na Simiyu, Shinyanga, Mwanza, Tabora, Mara, Kagera, Kigoma, Singida, Dodoma, na Katavi, ambapo hali ya hewa na udongo vinafaa kwa zao hili.

2. Ni lini wakati mwafaka wa kupanda pamba?
   Panda kati ya Novemba 15 na Desemba 15 ili kuhakikisha mimea inakua wakati wa mvua na inakomaa wakati wa kiangazi.

3. Je, ni mbegu gani bora za pamba?
   Aina za UK au UKA (k.m. UK 173, UK 08) zinapendekezwa kwa mikoa ya magharibi, na aina za IL (k.m. IL 85) kwa mikoa ya mashariki. Chukua mbegu kutoka Bodi ya Pamba Tanzania.

4. Jinsi ya kudhibiti wadudu katika pamba?
   Tumia dawa zilizoidhinishwa, kama carybryl au endosulfuan, na unyunyizie kila wiki mbili kuanzia wiki ya 6. Pia, zingatia usafi wa shamba na mbegu zinazostahimili magonjwa.

5. Wapi ninaweza kuuza pamba yangu?
   Uza kupitia AMCOS ili kupata bei nzuri na uzani sahihi. Epuka wafanyabiashara wasioidhinishwa.