Makato ya PSSSF kwenye Mshahara

Makato ya PSSSF kwenye mshahara ni sehemu muhimu ya utawala wa fedha unaotumika kwa wafanyakazi wa umma Tanzania. Makala hii inaelezea kwa undani ni nini PSSSF, jinsi makato yanavyofanywa, na athari kwa mshahara wako.

PSSSF ni Nini?

PSSSF (Public Service Social Security Fund) ni Mfuko wa Hifadhi ya Jamii kwa watumishi wa umma ulioanzishwa mwaka 2018 kupitia Sheria Na. 2 ya PSSSF. Lengo ni kuhakikisha wetu wote tunapokea mafao ya kustaafu, ulemavu, mimba, ugonjwa, kifo, na ukosefu wa ajira .

Sheria na Kanuni Zinazoongoza Makato

Sheria ya PSSSF inaagiza makato yafanywe kwa wafanyakazi wa umma na taasisi zinazomilikiwa kwa asilimia 30% au zaidi na Serikali . Kanuni zinaelezea jinsi miradi na masharti yanavyotekelezwa 

Kiwango cha Makato ya PSSSF kwenye Mshahara

Kwa mwaka 2024, PSSSF inaseme kwamba:

• Mwajiri atachangia asilimia 15% ya mshahara wa kimsingi.

• Mfanyakazi atachangia asilimia 5% ya mshahara wake wa kimsingi

Hii inamaanisha jumla ya asilimia 20% kutoka kwenye mshahara wa kimsingi (basic salary). Makato haya yanatokana na mshahara wa msingi tu, bila kujumlisha nyongeza (allowances).

Jinsi Makato Yawezavyo Kuathiri Mshahara Wako

Kwa mfanyakazi mwenye mshahara wa msingi wa Tsh 1,000,000:

Net mshahara baada ya makato ya PSSSF = Tsh 1,000,000 – Tsh 50,000 = Tsh 950,000.

Makato ya Zingine: PAYE, NHIF, HESLB…

Baada ya utoaji wa machango ya PSSSF, makato mengine hufuata:

PAYE (Kodi ya Mapato)

PAYE inahitaji kusubiri mpaka Fursa ya PSSSF imeondolewa, na kisha kodi hutolewa kwa kiwango kinachofaa kulingana na kipato kilichosalia (net salary). Mfano kutoka JamiiForums unaonyesha PAYE kwa mshahara wa Tsh 1,040,000 kwa wafanyakazi wa umma kuwa Tsh 78,200

NHIF (Bima ya Afya)

Kwa mwaka 2024, NHIF inakata asilimia 3% kutoka kwa mshahara wa msingi 

6.3. HESLB (Deni la Elimu)

Kama mfanyakazi aliyeomba mkopo wa elimu, mkato wa HESLB unaweza kuwa hadi asilimia 15% ya mshahara wa msingi 

Mfano Kamili wa Makato ya Mshahara

Kwa mshahara kamili wa Tsh 1,040,000 kwa mfanyakazi wa umma:

1. PSSSF: 5% = Tsh 52,000

2. NHIF: 3% = Tsh 31,200

3. HESLB: 15% = Tsh 156,000
   Net baada ya makato haya: Tsh 800,800

4. PAYE (kwa huo kiasi): ~Tsh 78,200
   Take‑home pay: Tsh 722,600

Mwanzo wa Kulipwa na Haki zako

Mfanyakazi anapaswa kuona makato haya kwenye kipepesi cha mshahara (salary slip). PSSSF na makato mengine yote yanapaswa kulipwa na mwajiri kwa wakati .

Faida za Makato ya PSSSF

Makato haya yanakulinda na kutoa mafao mbalimbali kama vile:

• Pensheni ya uzeeni, ulemavu, ugonjwa, uzazi,

• Mafao kwa wategemezi endapo mfanyakazi atafariki,

• Malipo ya ukosefu wa ajira, kama mfanyakazi ataachishwa kazi rasmi

Makato ya PSSSF kwenye mshahara ni sehemu ya mfumo mzima wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma. Kwa kazi za umma, mwajiri anachangia 15% na mfanyakazi 5%, na makato haya ni awamu ya kwanza kabla ya PAYE, NHIF, HESLB na vingine.

Kuwa mwangalifu, hakikisha makato yako yanaonekana vizuri kwenye salary slip na lwazo wako la mafao ya baadaye limehifadhiwa.

Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQ)

Q1: Je PSSSF inakatwa baada ya allowances au kabla?
A1: Inakatwa tu kwenye mshahara wa msingi (basic salary), si allowances 

Q2: Je PSSSF ni lazima kwa wafanyakazi wa umma?
A2: Ndiyo, ni wajibidi kwa serikali kuu, serikali za mitaa, taasisi za umma, na mashirika yenye umiliki wa serikali kwa chini ya asilimia 30 

Q3: Makato ya PSSSF yanaathirije stakabadhi ya mshahara?
A3: Haya ni makato ya lazima kabla ya PAYE, hivyo alama hukaa chini ya “statutory deductions” kwenye salary slip.

Q4: Je makato ya PSSSF yanabadilika?
A4: Kiwango kipo asilimia 5% (mfanyakazi) na 15% (mwajiri) kwa sasa. Wamjiri wanaweza kuchangia zaidi, lakini mfanyakazi asiyezidi 50% ya jumla

Q5: Je makato haya ni haki kwa wafanyakazi wa sekta binafsi?
A5: Hapana. Sekta binafsi ina NSSF, ambayo ina viwango tofauti: mfanyakazi 10% na mwajiri 10–15% .